Алаңнан терістік шығысқа таман  үш жүз метрден сәл астам қашықтықта көз қызықтырып аспанның көк  шымылдығына сүңгіп бара жатқан тіп - тік сұңғыла таудан көз айыра алмайсыз.

Бұл Сәкен Сейфуллин сырлы сезіммен суреттеген «Оқжетпес» шыңы. Оқжетпес шыңы жайлы халқымыздың тұңғыш ағартушы ғалымы Шоқан Уәлиханов талай аңыз - әңгімелер жинаған. Халық арасында Оқжетпестің ұшар басына ұя салған қырағы қыран жайлы  аңыз да кең тараған.

Жерден қарағанда Оқжетпестің басында тізе бүгіп жатқан пілді Теміртау қиясынан қарап таба алмайсың. Ал Оқжетпестің түбінен Бурабай көлінің Жұмбақтас жақ жағасынан жүргеніңде шың үстінде мүлгіп жатқан піл айқын көрінеді. Ал оң құлағына жабысып тарбиып «Тасбақа» шығып бара жатқандай. Енді бірде биіктен қарап тұрсаңыз әлгі тасбақа көзге түскісі келмегендей тығылып қалады. Таза гранит текшелерінен қаланған. Бір қарағанда «Оқжетпес» - әлде бір алып батыр ойпаңда тұрып-ап түбі жуантық,  сүп-сүйір көк сүнгі найзасын аспаннан төнген әлде бір кесапатқа қарсы жалт еткізіп сілтей қалған тәрізді.

Халықтың арасында Оқжетпес туралы үш аңыз өте таңымал болған.

1. Бағзы заманда қазақ пенен қалмақ бір-бірімен жаңығып, соғыс буы сарбаздары ерлікке жігерлендіріп, атақ-даңқ пен жорықтардың елесі ерлерге рух берген заман екен. Хан Абылай осындай бір сәтті жорықтан Бурабайға үлкен олжамен қайтып келген екен. Бір биік жартастың жанына тоқтап, қолға түскен мүлікті молынан және әділетті түрде жігіттеріне үлестіріп берген екен. Әрбірінің үлесін берсе де, бір кезде сарбаздардың арасында бітіспес дау-жанжал басталып кетіпті. Даудың себебі- жүзіктің көзінен өткендей көркем, осы жорықта тұтқынға түскен қалмақ қызы болатын.

Жағдай ушығып бара жатқан соң хан тұтқын қызды өзіне алдырып: «Сұлуым! Міне алдында бірінен бірі өткен ержүрек сарбаздарым түгелімен тұр. Қай-қайсына қоссам да әрбірі де соған лайық, сондықтан бүгін саған зор құрмет көрсетіп, жар таңдау құқын саған бердім!»,- деген екен. Еліктің  лағындай дір-дір қаққан қыз түнгі аспандай қап-қара тұңғиық көзін бір төңкеріп, қанатын қомдаған лашындай бойын тіктеп: «Құдіретті хан ием, көрсеткен құрметіне рахмет! Таңдау менде болса,  сыңарым ең беделді азаматың болсын. Менің мына аппақ орамалым ана жылтыр жартастың ең құзар шаңына ілінсін. Орамалға қай сарбазыңың оғы жетсе, соған өмірлік жар боламын!»,- депті.

Хан жарлығын орындамақ болып тұра ұмтылған жігіттер белдеріне арқан орап, құзар шыңның ұшына орамалды тіккен екен. Қайсар қыз  сайысты  құзар шыңның шоқысына шығып қадағалаңға ханнан рұқсат сұрайды. Делбесі қозған сарбаздар жебелерін бірінен соң бірін аспанға атқылағанмен, бірде-бірі нысанаға жетпей, даурығып жүргендеріне, елінен, жерінен, сүйіктісінен айрылған ару, құзар шыңның басынан Әулиекөлдің көгілдір тұңғиығына қарғып кетіпті. Сол аты аңызға айналған шынды содан соң халық «Оқжетпес» деп атап кетіпті.

2. Ерте-ерте ертеде Бурабай көлі маңында аса ауқатты бай өмір сүрді.  Бірақ оның барлық байлығынан басқа, бәрінен артық көретін сұлу жалғыз қызы болады. Қызының барлық тілектерін орындап, оны жанындай жақсы көрді. Көп қалыңмал берсе де, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерге қарсы келіп, оған қандай ұсыныс жасаса да, қызын тұрмысқа беруден бас тартады. Қызын бақытты болуы үшін, оған жүрегіне, жанына ең жақын адамды таңдауға мүмкіндік берді.

«Менің күйеуім- Қасым бақташы болады», - деді әкесіне қызы.

-Не айтып тұрсың? - Бай наразылық білдірді. «Сенің күйеуін Қасым болмайды, ең күшті, ең батыл, ең ақылды жігіт болады», - деді ол.

Бай, барлық жақын және алыс ауылдарға өзінің өтінішін айтып, белгіленген күні күшті, күштілерден күшті бақтарын сынап, айтқан жерге жиналады. Қыздың әкесі оларға былай дейді:

Менің шартым мынадай: кімнің жебесі Оқжетпеске жетсе, соған менің жалғыз қызымды беремін.

Кімде-кім Оқжетпеске жеткізе алмаса, оның басын кесемін ...

Жігіттердің әрекеттері бекер болған жоқ, ешбір жебе таудың басына дейін жете алмады, Сонда қызы тағы әкесіне бұрылып былай деді:

- Әке, Қасымға садақпен атуға рұқсат бер.

- Егер басынна айрылғысы келсе, онда атып көрсің, - деп келіседі.

Қасым садақпен атты, бірақ оның жебесі тастың жартастың үстіне жете алмады. Бай бірден кедейді ұстап алып, қолдарын бұрап, басын кесуге шақ тұрғанда, қызы оны тоқтатып, Қасымның басын алуға үлгерерсің, тағы бір рет атуға мүмкіндік бер әкесінен сұрады:

Өзінің мақтанышы үшін сүйікті қызының тілегін орындауға келесім берді.

Бақташы садақ пен жебені дайындап жатқанда, қыз  тастың үстіне көтеріліп, сүйетінін айтып жігерлендіріп, сүйікті әнін шырқады. Оның даусы керемет болды. Ол күміс қоңырауы секілді даусы тауда, көлдерде, ормандарда сыңғырлап естілді. Бұл Қасымға күш берді, жебе үстіне ұшып, сүйіктісінің аяғына жығылды.

Үлкен той жасады. Тойдан кейін Қасым әйелінен:

«Неге таудың басына көтерілдің?»

«Егер жебеңіз екінші рет көтерілмесе, онда әкем сенің басыңды кесіп тастауға бұйрық беретін еді, мен сенсіз өмір сүре алмас едім, таудың үстінен құлап, өліп қалушы едім», - деп жауап берді.

Осы екі танымал халық аңызынан басқа, саяхатшы А.Т. Славцовтың Окжетпес туралы ертедегі аңызды жазды:

Ұзақ уақыттарда, тек қазақтар ұлы далаға ие болғанда, тас тастың үстінде үлкен бүркіт бар еді. Ол айналадағы не болып жатқанның барлығын мұқият бақылап отыратын. Көптеген адамдар осы бүркітті ұнатпайтын, өйткені қисынсыз әрекеттерге жол бермейтін. Бүркітті атуға тырысқан көптеген адамдар болды, бірақ олардың жебелері құс өмір сүрген  тастың шыңына жете алмады. Сондай-ақ, Бүркітті өлтіріп, өз ұясын құрту үшін жартасты жарып жіберуге тырысқандар да болды.

Бірақ олардың  әрекеттері бекер болды. Көп жылдар өткен соң, бүркіттің ұшып кеткені туралы әңгіме тарады. Таудың биік шыңында тәккәпар, еркін  бүркіттің өмір сүргеніне мақтан ететін, оның басына ешқандай жебе жетпейтінін халық аңыз қылып айтатын.

Енді тағы бір Оқжетпес туралы хылықтың арасында аз айтылатын аңыз бар.

Жекебатырға дейін немесе одан кейін, бұл туралы нақты ешкім айта алмайды, Көкшетау жерінде бір бала дүниеге келіпті. Ол салмағы үлкен бала болатын және ол күн сайын өсіп, ұзын болып өсті. Он жасқа толғанда, ол жерден көтерілген жебе тек көкірекке дейін жетеді. Адамдар оны Оқжетпес деп атай бастады, яғни. «Жебе жетпейді». Оның бойы өскен сайын оған ерекше күш берді.

Қазақ халқы әрқашан жауларға қарсы шығады. Ашық қасқырлардың ашкөздігімен барлық елдерден жауларға басып кіріп, ауылдарды ойран қылыды. Барлық жерде жаудың жолында Оқжетпес болды. Дұшпандардың барлығы жеңіліске ұшырап, тірі қалғандар ештеңесіз елдеріне қайтқан. Бір күні қазақтардың барлық жаулары бірігіп, ауылдарды қиратып және тонауға шешім қабылдайды. Дұшпандар көп болатын. Оқжетпе бірнеше күн бойы жаудың сарбаздарын ұрып-соғып, жауды жайпап салды.

Батырлар аңғал және сенімді болады деп айтады. Оқжетпес қарсыластардыңтың қайтып оралмайды, онда жақсы демалып ұйықтау керек деп шешті. Ол, Көкшетау етегіндегі орманға барып, Әулиекөлге шомылып, ағаш көлеңкесінде ұйықтап қалады. Қарсыластары ұйықтамай, Оқжетпес әрбір әрекеттерін аңдып, мыңдаған сарбаздармен шабуылға шықты. Қарусз қалған батыр, айналасындағы ағаштарды орнынан жұлып, жауларға  тойтарыс берді. (Шабуыл кезінде Оқжетпес көрші ауылдың ағашын қиратып, сол қиратқан жерде алаң пайда болды. Көптеген жылдардан кейін, осы алаңда Абылай дем алатын және  «Абылай хан алаңы» деп аталуы мыңжылдықтан кейін болады деседі). Қарусыз батыр және садақпен атып, найза лақтырды, бірақ барлығын жеңуге күші болмады, Оқжетпес қатты шаршады. Ол құлап кетсе, байлап, матап мазақтайтынын түсінді. Тұтқындалу-масқара! Соңғы күшін жинап, қатты дауыстады.

«О, Құдайым!» Масқара болып тұтқынның қолында өліп қалмайын! Оданша мені тасқа айналдыр!- деп айтты.

 Өзінің қарсыластарына пілін бермеу үшін, оны көтеріп алды, ол кесек тасқа айналып,   өзінің көтерген пілімен қатып қалды.

Біздің ата-бабаларымыз Оқжетпес шыңының шығу тарихы туралы осылай деген.